البرز در شب یلدا؛ از سنت تا مدرنیته/ در بلندترین شب، چراغ سنت هنوز روشن است

به گزارش خبرنگار تابناک در استان البرز، شب یلدا در استان البرز هم همانند سایر نقاط کشور به جشنی ماندگار برای خانواده‌ها تبدیل می‌شود. از دیرباز خصلت خونگرمی و همدلی در وجود ایرانیان جاری و ساری بوده و مهمان نوازی آنها زبانزد همگان است.

اگرچه به دلیل مشکلات اقتصادی، سفره ها کوچک‌تر شده اما شوق دیدوبازدید و سپری شدن این شب زیبا در کنار بزرگ‌ترها و خویشاوندان نمی گذارد این سنت دیرینه به دست فراموشی سپرده شود.

اما در جای جای ایران کوچک نیز، مانند کوهستان‌های البرز، از طالقان تا آسارا، بلندترین شب سال همچنان بهانه اصلی دورهمی‌های گرم خانوادگی است؛ شبی که نسل جوان با تلاش مضاعف، سنت‌ها را به دنیای دیجیتال امروز پیوند می‌زند و اجازه نمی‌دهد این میراث کهن کمرنگ شود.

 گرمای کرسی؛ نبض زندگی خانوادگی در شب چله

شب یلدا در گذشته و حتی در برخی از مناطق کوهستانی البرز، مانند طالقان، برغان و آسارا فراتر از یک شب عادی است؛ فرصتی برای گرد هم آمدن زیر یک سقف و یک شب نشینی دلنشین است.

دور کرسی، جایی که گرمای حضور افراد جایگزین بخاری‌های مدرن می‌شود، قصه‌ها و خاطرات با طعم انار و هندوانه عجین می‌شوند. یلدای اصیل کرجی‌ها فراتر از خوراکی‌های رنگارنگ است؛ این شب، زمان شنیدن قصه‌های پدربزرگ‌ها، تفأل به دیوان حافظ و شنیدن پندهای ریش‌سفیدان و حتی رفع کدورت ها است.

شاهنامه‌خوانی و هیجان کودکان، شیرینی شب را دوچندان می‌کند. شیرینی محلی «باسلوق»، آجیل، خشکبار، انار و هندوانه و میوه های گوناگون از چاشنی‌های این سنت دیرینه هستند.

در روستاها زیر لحاف‌های سنگین و گرم کرسی از جنس مخمل و ساتن که دورتادور آن با پارچه تترون سفید پوشیده شده، نسل‌های مختلف کنار هم می‌نشینند. صدای گرم قرآن خواندن یا شاهنامه‌خوانی بزرگ‌ترها، خاطراتی را زنده می‌کند که در هیاهوی زندگی شهری به فراموشی سپرده شده‌اند. این سنت‌ها، به‌ویژه در مناطقی که بافت سنتی قوی دارند همچنان پابرجاست.

اگرچه سفره‌ها همچنان با انار و هندوانه زینت داده می‌شوند، اما در زندگی شهری این شب‌ها، با عکس‌های یادگاری و اشتراک‌گذاری آن در شبکه‌های اجتماعی، به شیوه‌ای نوین منتقل می‌شود. با این حال، تمرکز اصلی همچنان بر گفت‌وگوی رو در رو و حفظ آداب سنتی است.

یلدا؛ جشن زایش نور و پیوند خانواده‌ها در فرهنگ ایرانی

«علیرضا شاه‌حسینی» پژوهشگر تاریخ و فرهنگ نواحی شمال ایران، در گفت‌وگو با خبرنگار تابناک در استان البرز، با اشاره به ریشه‌های باستانی آیین یلدا گفت: شب یلدا ریشه‌ای کهن در فرهنگ ایران باستان دارد و به آیین‌های خورشیدی و باور به نبرد همیشگی «نور و تاریکی» بازمی‌گردد. یلدا مصادف با انقلاب زمستانی و بلندترین شب سال است؛ شبی که پس از آن، روزها رو به بلندی می‌گذارند.

وی افزود: در باورهای ایران پیشازرتشتی و سپس زرتشتی، این شب پایان چیرگی تاریکی و آغاز پیروزی تدریجی نور تلقی می‌شد. برخی پژوهشگران آن را با آیین مهر «میترائیسم» و زایش نمادین مهر یا خورشید پیوند می‌دهند. واژه «یلدا» نیز از زبان سریانی و به معنای «زایش» وارد فارسی شده است.

پژوهشگر تاریخ و فرهنگ نواحی شمال ایران، درباره آیین سنتی این شب با عنوان «شب‌چَره» تصریح کرد: «شب‌چَره» آیینی جمعی و خانوادگی بود که در آن افراد تا پاسی از شب بیدار می‌ماندند تا از آسیب‌ها و نحوست‌های احتمالی این شب بلند در امان باشند. خانواده‌ها گرد هم می‌آمدند، آتش یا چراغ روشن می‌کردند و خوراکی‌ها و میوه‌های پاییزی، خشکبار و دانه‌ها که از پیش ذخیره شده بود مصرف می‌شد. اصل این آیین، بیدارماندن، گفت‌وگو، قصه‌گویی و دوری از تنهایی بود؛ زیرا تنهایی در این شب در باور عامه، زمینه‌ساز غلبه نیروهای اهریمنی تلقی می‌شد.

وی با اشاره به حافظ‌خوانی و شاهنامه‌خوانی در شب یلدا یادآور شد: در دوره‌های اسلامی، به‌ویژه از عصر صفویه به بعد، آیین‌های شب یلدا رنگ و بویی ادبی و فرهنگی گرفت. شاهنامه‌خوانی یادآور حماسه، هویت ایرانی و پایداری در برابر سختی‌ها بود و با مفهوم «مقاومت در برابر تاریکی» هم‌خوانی داشت. حافظ‌خوانی یا «فال حافظ» نیز به‌تدریج به یکی از ارکان این شب تبدیل شد؛ دیوان حافظ به‌منزله کتاب خرد، امید و تأویل‌پذیری سرنوشت در جمع خانواده گشوده می‌شد. این دو سنت، پیوند اسطوره، ادب و معنویت را در یلدا تقویت کردند.

شاه‌حسینی یادآور شد: به این نکته هم باید توجه کرد در هر قومی احتمالاً عاشقانه یا روایت حماسی وجود دارد که آن هم نقل محفل بوده و هست، مثلا در طالقان «عزیز و نگار خوانی» داستان عاشقانه ای در تاریخ نواحی شمال ایران مورد توجه بوده و هست.

وی درباره نمادهای یلدایی توضیح داد: در فرهنگ ایرانی کرسی نماد گرما، امنیت و هم‌نشینی یا اجتماع بود؛ فضایی که افراد خانواده را به هم نزدیک می‌کرد و فاصله‌های نسلی را از میان می‌برد. در بین خوراکی‌ها انار؛ نماد زایش، باروری و تداوم زندگی، هندوانه؛ نماد خورشید و گرمای تابستان، برای در امان ماندن از سرمای زمستان و آجیل و خشکبار؛ نماد فراوانی، برکت و ذخیره خردمندانه بود و مجموع این عناصر، بیانگر آمادگی انسان برای گذر از زمستان و امید به آینده بود.

این پژوهشگر هدف اصلی شب یلدا را فراتر از یک آیین فصلی دانست و گفت: شب یلدا چندلایه و چند هدف دارد؛ در لایه نخست، پاسداشت یک رخداد طبیعی مهم انقلاب زمستانی و ورود به فصل سرما مطرح است. اما در لایه عمیق‌تر، تأکید بر پیوند خانواده، همبستگی اجتماعی، غلبه جمع بر ترس و امید به روشنایی آینده دیده می‌شود. بنابراین، یلدا تنها یک جشن فصلی نیست، بلکه آیینی فرهنگی انسانی است که همزمان طبیعت، خانواده، هویت و امید را به هم پیوند می‌دهد.

یلدا؛ نماد پیوند عمیق فرهنگی و آیین پیروزی نور بر تاریکی/ امید به ثبت چندملیتی

«فرزان احمدنژاد» کارشناس میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان البرز، در گفت‌وگو با خبرنگار تابناک در استان البرز، با تأکید بر جایگاه تاریخی و فرهنگی شب یلدا، استمرار این جشن چند هزار ساله را نشان‌دهنده پیوند عمیق آن با هویت فرهنگی، اعتقادی و معیشتی مردم ایران دانست.

وی آیین کهن شب یلدا را پس از نوروز مهم‌ترین جشن ملی ایرانیان برشمرد و خاطرنشان کرد: گستره برگزاری این آیین در کشورهایی چون عراق، ترکیه، سوریه، ازبکستان و تاجیکستان، نشان‌دهنده قدرت فرهنگی آن است.

کارشناس میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان البرز با اشاره به ریشه‌های اسطوره‌ای یلدا، آن را متصل به ایزد مهر و نماد پیروزی نور بر تاریکی و خیر بر شر دانست و مطرح کرد: کارکرد اصلی اجتماعی یلدا، گردهمایی خانوادگی و فرصتی برای همدلی و آشتی میان اعضای فامیل است.

وی ضمن ابراز نگرانی از تأثیر مشکلات اقتصادی بر کوچک شدن سفره‌های یلدا، تأکید کرد که روح اصلی آیین، یعنی  باهم‌بودن، حفظ شده است.

احمدنژاد همچنین بر لزوم تقویت دیپلماسی فرهنگی و سرمایه‌گذاری در حوزه فرهنگ تأکید کرد و ابراز امیدواری کرد که با پیوستن کشورهای همسایه، پرونده ثبت چندملیتی یلدا شکل بگیرد تا وفاق منطقه‌ای تقویت شود.

وی درباره سوابق تاریخی این شب توضیح داد: ایرانیان باستان تا سپیده دم بیدار می‌ماندند تا اندوه غیبت خورشید، روحیه آنان را تضعیف نکند. واژه یلدا از واژه سریانی به معنای «زایش» برگرفته شده است. همچنین نمادهای اصلی این جشن همچون هندوانه و انار، با رنگ سرخ و دانه‌های فراوان، نشان‌دهنده برکت، تندرستی و فراوانی هستند و فال‌ گرفتن از کتاب حافظ نیز از دیگر سنت‌های مرسوم در این شب است.

میراثی که نباید رنگ ببازد؛ تقابل سنت و سلفی

 هدف اصلی شب یلدا، فراتر از یک آیین فصلی، آیینی، فرهنگی و انسانی است که پیوند طبیعت، خانواده، هویت و امید را تقویت می‌کند.

نسل امروز، به‌ویژه در روستاها، وظیفه حفظ سادگی یلدا را بر عهده دارد. زیبایی واقعی شب چله در برخی تجملات شهری نیست؛ بلکه در صدای سماور در حال جوش، روشنی چراغ روی کرسی و خنده‌های بی‌تکلف بچه‌ها نهفته است.

خرید میوه‌های گران‌قیمت صرفاً برای عکس گرفتن در شبکه‌های اجتماعی، گاهی جایگزین قصه‌گویی و تفأل واقعی می‌شود.

یادمان نرود اگر سنت تبدیل به نمایشی برای انظار عمومی شود، هسته اصلی آن که تقویت پیوندهای فرهنگی است، از دست می‌رود.

گزارش: مریم ابوئی مهریزی 

انتهای پیام/